X
تبلیغات
کودهای آلی - سیب زمینی

سيب‌زميني يكي از محصولات غذايي مهم دنياست كه غده تازه آن داراي 75 تا 80 درصد آب، 12 تا 20 درصد نشاسته، حدود 2/2 درصد پروتئين، يك درصد چربي و يك درصد خاكستر است. وجود اسيدهاي آمينه مهم و ضروري براي بدن انسان و ويتامين‌هاي B، C و A و توليد زياد در واحد سطح اين فرآورده را از نظر اهميت و ارزش غذايي بعد از تخم‌مرغ در رديف دومين منبع غذايي ساده جهان قرار داده است . در كشورهاي اروپايي معمولاً سيب‌زميني خوراكي، بذري، علوفه‌اي و صنعتي از هم جدا شده‌اند ولي در ايران سيب‌زميني فقط به دو منظور خوراكي و بذري كاشته مي‌شود (41). كمتر از نيمي از كل سيب‌زميني توليد شده در جهان براي مصارف انساني مورد استفاده قرار مي‌گيرد و توليد نشاسته از سيب‌زميني در هلند، ژاپن و اروپاي شرقي رواج دارد . از نظر مكانيزاسيون و دانش فني كشت، كشورهاي ايالات متحده، هلند و سوئيس مقام‌هاي اول تا سوم را دارند .

            بر اساس آمارنامه كشاورزي سال 80-1379، سطح زير كشت سيب‌زميني در ايران حدود 174562 هزار هكتار مي‌باشد كه 9/97 درصد آن آبي و بقيه ديم بوده است. بيشترين سطح زير كشت مربوط به استان اردبيل با 26203 است. استان‌هاي همدان، اصفهان و فارس به ترتيب در جايگاه دوم تا چهارم هستند. اين چهار استان 44 درصد سطح زير كشت سيب‌زميني كشور را دارا مي‌باشند. متوسط عملكرد در هكتار سيب‌زميني آبي در كل كشور 20190 كيلوگرم و متوسط عملكرد ديم 9584 كيلوگرم است. بالاترين عملكرد سيب‌زميني آبي 31559 كيلوگرم مربوط به استان كهكيلويه و بويراحمد و استان‌هاي همدان، چهارمحال و بختياري و كردستان به ترتيب با متوسط عملكردهاي 27765، 26821 و 24972 كيلوگرم در هكتار در رديف‌هاي دوم تا چهارم قرار دارند .

            ارقام سيب‌زميني از نظر دوره رشد به سه گروه تقسيم مي‌شوند. رقم‌هاي خيلي زودرس و زودرس يا سيب‌زميني‌هاي بهاره، كه دوره كامل براي رشد و توليد غده آن 70 تا 90 روز مي‌باشد و قابل ذخيره بصورت انباري نمي‌باشد و بايد تازه مصرف شود. رقم‌هاي متوسط رس يا ميان‌رس كه زمان لازم براي رسيدن و توليد غده 100 تا 120 روز است و به ارقام تابستانه معروف هستند و بايستي تازه مصرف شوند. رقم‌هاي ديررس كه زمان لازم براي رشد كامل و توليد غده در آنها 130 تا 150 روز است و به ارقام پاييزه معروف هستند. عملكرد محصول و مقدار نشاسته در رقم‌هاي ديررس بيش از ساير ارقام است و خاصيت انبارداري آنها براي نگهداري در انبار بيشتر است. ارقام اخير در مناطق سردسير مانند اردبيل، تبريز، شاهرود، فريدن، دماوند، همدان و مشهد توليد مي‌شود كه حدود 80 درصد محصول كشور از اين مناطق تأمين مي‌گردد. 15 درصد محصول سيب‌زميني كشور مربوط به مناطق گرمسير مانند گرگان و حومه شهرستان اصفهان، هرمزگان، خوزستان و جيرفت است و در ساير مناطق 5 درصد سيب‌زميني كشور توليد مي‌شود.

 

8-1- فيزيولوژي و نياز غذايي سيب‌زميني در اقاليم مختلف

            توليد محصول سيب‌زميني نتيجة فتوسنتز و تنفس است. هر دوي اين فرآيندها تحت تأثير عوامل اكولوژيكي و عوامل فيزيولوژيكي گياه هستند. براي كشاورز فقط بخش‌هايي از محصول كه مي‌تواند مورد استفاده قرار گيرد اهميت دارد. در مورد سيب‌زميني بخش مورد توجه غده است . سيب‌زميني الگوي رشد خاصي دارد. سه دوره مهم در چرخه رشد اين گياه قابل شناسايي است كه عبارت از 1) قبل از سبز شدن و سبز شدن 2) رشد برگ و ساقه و 3) رشد غده.

بعد از كاشت سيب‌زميني يا حتي قبل از كاشت غده بذري توليد نيش و ريشه مي‌كند. اگر غده بذري قبل از كاشت توليد نيش كرده باشد، بلافاصله بعد از كاشت پيدايش ريشه شروع مي‌شود و سبز شدن تسريع خواهد شد. براي تشكيل ريشه‌ها و نمو اوليه گياه به رطوبت مناسب خاك نياز است. رطوبت اندك خاك و دماي پايين خاك سبز شدن را به تأخير مي‌اندازد. بعد از سبز شدن، شاخ و برگ بصورت همزمان توسعه مي‌يابند. رشد شاخ و برگ و رشد ريشه با يكديگر همبستگي دارند. در طول بخشي از فصل رشد، رشد شاخ و برگ و غده بطور همزمان جلو مي‌رود كه نشانگر رابطه‌اي ميان آنهاست. رشد غده در آخر فصل با توسعه گسترده شاخ و برگ و رشد غده در اول فصل با رشد كمتر شاخ و برگ ارتباط دارد .

            الگوي رشد دو نوع سيب‌زميني يكي زودرس و ديگري ديررس در نمودار شماره 8-1 نشان داده شده است.

 

 


نمودار 8-1- رشد شاخ و برگ و غده محصول زودرس و ديررس سيب زميني در طول دوره رشد

                 ـــ خطوط پر رشد شاخ و برگ                                   1 -  رقم زودرس

                 - - - خطوط مقطع ، رشد غده                                    2 -  رقم ديررس

 

ويژگي‌هاي محصول زودرس عبارتند از: رشد متوسط شاخ و برگ، رشد زودتر غده و رسيدگي زودتر. اين محصول در دوره زماني نسبتاً كوتاه، عملكرد نسبتاً بالايي توليد مي‌كند. ويژگي‌هاي محصول ديررس عبارتند از: رشد زياد شاخ و برگ، رشد غده آن ديرتر شروع شده و رسيدگي آن نيز ديرتر است. عملكرد غده اين محصول بدليل طولاني بودن زمان رشد نسبت به محصول زودرس، معمولاً بيشتر است. نوع محصول بستگي به فصل رشد دارد. اگر فصل رشد كوتاه باشد برداشت محصول بايد زودتر انجام شود. برعكس اگر فصل رشد موجود طولاني است، انتخاب گياه ديررس براي كاشت بهتر است. به منظور دستيابي به بالاترين عملكرد ممكن، نحوه رشد محصول بايد با طول زمان موجود براي رشد هماهنگ باشد. اما استفاده از محصول ديررس ممكن است مخاطره‌آميز باشد. مثلاً اگر محصول ديررس نتواند از بخش انتهايي دوره رشد موجود بواسطه وقوع خشكي، فيتوفترا (late blight) و غيره استفاده كند، عملكرد ممكن است به مقدار زيادي كاهش يافته و محصول فرآورده‌هاي آسيميلاسيون را كه براي ازدياد عملكرد غده در اواخر فصل رشد مورد استفاده واقع نشده است در رشد شاخ و برگ به هدر دهد . كود مصرفي براي محصول زودرس نسبت به محصول ديررس متفاوت است. در محصول زودرس ميزان كود نيتروژنه به نصف، كود فسفره به و كود پتاسيمي به كاهش مي‌يابد (    ).

            عملكرد و كيفيت غده سيب‌زميني تحت تأثير رقم، آب و هوا، وضعيت حاصلخيزي خاك، نوع مقدار مصرف كودهاي آلي و شيميايي است. عملكرد كمي و كيفي سيب‌زميني بستگي به تغذيه متعادل كود دارد. اگر كود (بويژه ازت) بيش از حد مصرف شود، رشد شاخ و برگ زياد شده و تشكيل و رسيدگي غده به تأخير مي‌افتد. تأخير در تشكيل و رسيدگي غده سبب كاهش نشاسته و افزايش قندهاي احيا شده گرديده و كيفيت غده براي فرآيندهاي بعدي نامناسب مي‌شود. در اين شرايط شاخ و برگ گياهان نارس از بين نمي‌رود و اين خود سبب توليد غده‌هايي با پوست كلفت و به صدمات مكانيكي طي دوران برداشت بسيار حساس مي‌شود. صدمات مكانيكي زياد، انبارداري سيب‌زميني را مشكل نموده و امكان پوسيدگي‌هاي كنترل شده افزايش مي‌يابد. كشاورزان خبره سيب‌زميني مي‌دانند كه مقدار كود و زمان مصرف آن با در نظر گرفتن منطقه كشت سيب‌زميني، طول دوره رشد و تقاضاي بازار تا چه اندازه حياتي است .. از آنجايي كه معمولاً سيب‌زميني در اراضي با بافت سبك و مواد آلي كم كشت مي‌گردد و خاك‌هاي سبك (شن لومي يا لوم شني) بطور طبيعي از نظر مواد غذايي فقير هستند بنابراين لازم است مقادير زيادي كود براي تأمين نياز غذايي سيب‌زميني مصرف شود. مصرف كود طي سال‌هاي متمادي باعث تغيير قابل ملاحظه در ميزان بعضي از عنصر غذايي در خاك مي‌شود و به اين دليل است كه برنامه كوددهي به سيب‌زميني بايستي بر اساس آزمون خاك، تجزيه بافت، عملكرد مورد انتظار و محصول سال قبل استوار (140) و نوع محصول (زودرس ـ ديررس) استوار باشد. حدود مقدار مواد غذايي كه بوسيله محصول سيب‌زميني از خاك جذب مي‌گردد در جدول 8-1-1 نشان داده شده است. معمولاً با دو برابر شدن محصول، جذب مواد غذايي نيز دو برابر مي‌شود. شاخ و برگ قسمتي از مواد غذايي مورد نياز توليد را جذب مي‌كنند و بقيه به هنگام برداشت، بوسيله غده از زمين خارج مي‌گردد.

 

جدول 8-1-1- ميزان نسبي جذب عناصر غذايي بوسيله شاخ و برگ و غده سيب‌زميني

 بعنوان تابعي از محصول

عنصر غذايي

شاخ و برگ (كيلوگرم در هكتار)

توليد غده سيب‌زميني (تن در هكتار)

4/22

6/33

8/44

0/56

2/67

ازت

(N)

101

96

143

192

240

282

فسفر

(P)

3/12

13

19

26

31

39

پتاسيم

(K)

84

108

161

215

269

323

كلسيم

(Ca)

48

4/3

9/4

6/6

3/8

10

منيزيم

(Mg)

28

6/6

10

13

17

20

گوگرد

(S)

ــ

9/9

15

20

25

30

روي

(Zn)

12/0

08/0

12/0

16/0

20/0

25/0

منگنز

(Mn)

19/0

03/0

04/0

07/0

08/0

09/0

آهن

(Fe)

5/2

60/0

9/0

2/1

5/1

8/1

مس

(Cu)

03/0

04/0

07/0

09/0

11/0

13/0

بـُر

(B)

16/0

03/0

04/0

06/0

07/0

08/0

           اقتباس از: Extension Service (1991)، University of Minnesota (5)

 

هدف از ارائه جدول 8-1-1 نشان دادن جذب نسبي عناصر ضروري براي رشد و توليد سيب‌زميني است و نمي‌توان توصيه‌هاي كودي را بر مبناي آن انجام داد.

            تجزيه خاك قبل از كشت، بهترين اطلاعات مورد نياز براي تشخيص عكس‌العمل گياه به كود مصرف شده را فراهم مي‌كند. در طول فصل براي تعيين وضعيت عناصر غذايي و يا هر گونه ناهنجاري‌هاي تغذيه‌اي در سيب‌زميني، از تجزيه گياه استفاده مي‌شود. اين روش براي تعيين سطح ازت نيز بكار مي‌رود.

            تهيه نمونه گياه از دمبرگ اولين برگ كاملاً توسعه يافته از بالا (معمولاً چهارمين برگ از بالا) صورت مي‌گيرد و حداقل 40 دمبرگ براي هر نمونه گياه و سه نمونه از هر مزرعه مورد نياز مي‌باشد. ميزان ازت واقعي دمبرگ بستگي به زمان نمونه‌برداري، رقم و منطقه دارد. براي ارقام ديررس بين 10 تا 25 تير ماه و غلظت مناسب ازت 15000-11000 پي‌پي‌ام (5/1-1/1 درصد) مي‌باشد. براي غده‌هاي زودرس از 25 تير ماه تا 10 مرداد و مقدار مناسب ازت 22000-17000 پي‌پي‌ام مي‌باشد و در آخر فصل بين 25 تير تا 25 مرداد غلظت معادل 8000-6000 پي‌پي‌ام كافي مي‌باشد. در جدول 8-1-2، غلظت مطلوب عناصر غذايي در برگ بالغ جوان (چهارمين برگ از بالا)، 55-45 روز پس از جوانه زدن نشان داده شده است .

 

جدول 8-1-2- غلظت مطلوب عناصر غذايي در برگ‌هاي بالغ جوان (پهنك و دمبرگ)،
55-45 روز پس از جوانه‌زني

ازت

فسفر

پتاسيم

كلسيم

منيزيم

گوگرد

آهن

روي

مس

منگنز

بـُر

موليبدن

%

ppm

0/5

3/0

5/4

6/0

39/0

2/0

51

25

6

30

21

1

     اقتباس از: Extension Service (1991) و University of Minnesota

            از آنجايي كه سيب‌زميني داراي ريشه‌هاي كم عمق بوده و بيشترين آنها در لايه
60-0 سانتي‌متري قرار دارند بنابراين مصرف كود در عمق 5 سانتي‌متري زير و 5/7-5 سانتي‌متري كنار غده‌ها كارآيي خوبي خواهد داشت. براي كاربرد ميزان كود مؤثر بايستي عملكرد مورد  انتظار نهايي تعيين گردد. معمولاً عملكرد مورد انتظار مزرعه، حداقل 20-15 درصد بيشتر از متوسط عملكرد 5 سال گذشته آن مزرعه مي‌باشد.

 

8-2- نيتروژن مورد نياز سيب زميني

تحقيقات نشان داده است كه آب و نيتروژن گلوگاه اصلي توليدات كشاورزي، بخصوص در مناطق خشك و نيمه خشك، هستند. در اين مناطق نيتروژن نخسيتن عنصري است كه كمبود آن مطرح است زيرا در اين مناطق مقدار مواد آلي خاك كه عمده ترين منبع تامين كننده نيتروژن هستند، به دلائل مختلف از جمله بارندگي كم، تناوب زراعي نامناسب، پوشش گياهي ناچيز و عدم مصرف كودهاي حيواني و كود سبز كم است . مقدار نيتروژن لازم براي سيب‌زميني بستگي به هدف از توليد و شرايط خاك دارد. سيب‌زميني‌هايي كه براي زودرسي كاشته مي‌شوند (در شهرهاي گرگان و عجب‌شير) به ازت كمتري نياز دارند و براي سيب‌زميني ديررس (در شهرهاي اردبيل و فريدن) ازت بيشتري لازم است . مقدار مصرف كود نيتروژنه در هلند براي محصول زودرس تقريباً نصف محصول ديررس مي‌باشد. براي تهيه غده بذري مقدار نيتروژن كمتري مصرف مي‌شود براي توصيه مصرف كود نيتروژنه در كشت سيب‌زميني ضروري است ابتدا ميزان نيتروژن موجود در خاك در بهار مشخص گردد. در جاهايي‌كه توصيه كود نيتروژنه از طريق آزمون خاك صورت نمي‌گيرد بهتر است توصيه با توجه به محصول قبلي باشد. مصرف نيتروژن مي‌تواند در زمين‌هايي كه قبلاً لگوم (گياهان خانواده لگوميناسه مانند يونجه، شبدر، اسپرس، باقلا) كشت شده است كمتر باشد. ميزان ازتي كه بوسيله مزرعه يونجه به زمين برمي‌گردد بستگي به ميزان يونجه برگردانده شده به خاك دارد. اگر 100-80 درصد يونجه به خاك برگردانده شود حدود 150-110 كيلوگرم ازت به خاك اضافه مي‌شود،‌ اگر 80-60 درصد يونجه به خاك برگردانده شود حدود 110-65 كيلوگرم نيتروژن به خاك اضافه مي‌كند. اگر 60-0 درصد يونجه به خاك برگردانده شود 65-0 كيلوگرم نيتروژن به خاك اضافه مي‌شود. باقلا و انواع لوبياها حدود 33 كيلوگرم نيتروژن به خاك اضافه مي‌نمايد. پيشنهاد شده است كه اعداد و ارقام ياد شده براي سال اول است. ميزان نيتروژن تامين شده بوسيله لگوم در سال دوم را مي‌توان يك دوم سال اول منظور نمود . از طرف ديگر توصيه شده است بازاء هر تن كود دامي (گاوي و گوسفندي) افزوده شده به خاك، مقدار 5/2-5/1 كيلوگرم از نيتروژن خالص مورد نياز گياه كاسته شود. كود مرغي تقريباً 2 برابر كود گاوي و گوسفندي نيتروژن دارد . بطور كلي بهترين راه تعيين نيتروژن مورد نياز سيب‌زميني، آزمون خاك با در نظر گرفتن عملكرد مورد انتظار است. وقتي برآورد كود نيتروژنه بر مبناي آزمون خاك انجام مي‌شود نيازي به منظور نمودن كشت قبلي نخواهد بود  و ليكن ميزان نيتروژن اضافه شده از طريق كودهاي دامي (گاوي، گوسفندي و مرغي) و يا ديگر مواد آلي كه پس از تهيه نمونه خاك به زمين اضافه مي‌شود بايستي در نظر گرفته شود. در بعضي ايالت‌هاي امريكا توصيه كود نيتروژنه بر اساس عملكرد مورد انتظار و كشت قبلي صورت مي‌گيرد زيرا خاك‌ها عمدتاً شني بوده و ميزان نيتروژن آنها بسيار كم است .

            اصولاً مديريت مصرف كود نيتروژنه از نظر توليد و آلودگي محيط زيست از اهميت زيادي برخوردار است . نيتروژن يك عنصر مهم در تركيب پروتئين است كه موجب رشد بافت‌هاي مريستم را موجب مي‌شود. اين بافت‌ها داراي بسياري از پروتئين‌ها بوده و در رشد شاخه‌ها نقش مهمي ايفا مي‌نمايد. بر اساس اطلاعات بدست آمده از مشاهدات مكرر بر روي سيب‌زميني در مناطق معتدله نيتروژن تأثير خيلي مشخصي بر روي رشد محصول دارد و هم‌چنين در تيپ رشد نيز تاثير مي‌گذارد و مقدار مورد نياز آن بستگي به نوع و تيپ خاك و هم‌چنين شرايط آب و هوايي و فصل رشد گياه دارد. سيب‌زميني در اوايل رشد براي افزايش شاخه و برگ و دستيابي به حداكثر فتوسنتز نياز به نيتروژن زياد دارد ولي مصرف كود نيتروژنه به ويژه در اواخر رشد موجب تشكيل شاخه و برگ و رشد سبزينه‌اي بيشتر و توسعه كمتر غده‌ها و همچنين كاهش كيفيت آن مي‌گردد (184). كمبود نيتروژن در خاكهاي با pH  بالا يا پايين، خاكهاي شني و سبك، خاكهاي با مواد آلي كم، شرايط خشكي، بارندگي زياد يا آبياري سنگين و در خاكهائي كه مقادير زيادي مواد آلي نپوسيده به آنها اضافه شده است، ديده مي شود. نيتروژن  به تشكيل رنگ سبز در گياه كمك مي كند. اين سبزي كه كلروفيل يا سبزينه ناميده مي‌شود، عمل كربن گيري نبات را بعهده دارد. بنابر اين نيتروژن  رشد سريع و سلامت بوته را تأمين مي نمايد و موجب شادابي، ايجاد  رنگ سبز طبيعي، نمو سريع نبات و ازدياد ساقه و برگها، افزايش مقدار محصول مي‌گردد. كمبود نيتروژن باعث توليد گياهاني با رنگ سبز روشن يا رنگ پريده مايل به زرد با اندام‌هاي هوايي كوچك و سيخ و سفت شده با برگ‌هاي نامناسب و بلوغ زودرس و عملكرد پايين مي‌شود . از آنجائي كه نيتروژن از عناصر متحرك در گياه است، علائم كمبود آن ابتدا از برگ‌هاي مسن پائيني شروع كه با افزايش شدت كمبود اين علائم در برگ هاي جوانتر نيز ديده مي شود . رنگ پريدگي برگ‌هاي پير از نوك و حاشيه برگ‌ها شروع مي‌شود و گاهي سوختگي در برگ‌هاي پاييني ديده مي‌شود . برگ‌هاي جوان رسيده به رنگ سبز و زرد ديده مي‌شوند و رگبرگ‌ها سبز باقي مانده و بقيه قسمت‌ها زرد مي‌شود. در كمبود شديد نيتروژن، رشد كم و يا توقف رشد حادث مي‌گردد. در وحله اول به نظر مي‌رسد غده‌بندي تحت تاثير كمبود نيتروژن قرار نگرفته است و ليكن عملكرد پايين با غده‌هاي بسيار ريز از علائم كمبود آن مي‌باشد. در اين شرايط غده‌ها به بيماري‌ها حساس‌تر مي‌شوند و سيب‌زميني از نظر فرآيندهاي تبديلي به دليل قند زياد و ماده خشك كم، در موقعيت نامناسب قرار خواهد داشت. بعضي وقت‌ها نيز مشاهده‌هاي عيني با نشانه‌هاي عوامل بيماري‌زا اشتباه مي‌شود. بنابراين پيشنهاد شده است كه كمبود و يا زيادي نيتروژن در بافت‌هاي گياه اندازه‌گيري شود .

            مصرف زياده از حد نيتروژن باعث رشد كم ريشه شده و برگ‌ها لوله مي‌شوند. مصرف زيادي آن بهنگام غده‌بندي ممكن است شروع غده‌بندي و رشد آنها را به تاخير اندازد. مصرف زياده از حد نيتروژن در اواسط يا اواخر مرحله متورم شدن غده‌ها، سبب تاخير در رسيدگي غده‌ها و پيري زودرس اندام‌هاي هوايي مي‌شود. در اين حالت غده‌ها كوچك‌تر از غده‌هاي طبيعي بوده و افت عملكرد محصول مشاهده مي‌گردد. غده‌ها بهنگام برداشت نارس بوده و تمايل به ابتلاء به بيماري لكه سياه يا لهيدگي و كبود شدن داخلي و حساسيت به ساير آفات و بيماري‌ها بيشتر مي‌شود. با مصرف زياده از حد ازت هنگام متورم شدن غده‌ها ماده خشك كاهش و ميزان قندهاي احياء شده، پروتئين و نيترات افزايش مي‌يابند. به طور كلي بدليل تأثير منفي مصرف زياده از حد نيتروژن در تشكيل غده‌ها و افزايش نيترات آن مصرف ازت پس از گلدهي بايستي با ملاحظه كامل انجام شود . تا تعادل بين رشد غده و شاخ و برگ براي تحصيل عملكرد زياد با كيفيت مناسب حاصل شود .

            نيتروژن مصرف شده در قبل از كشت ممكن است با باران شديد يا آب آبياري اضافي از منطقه رشد ريشه خارج شده و سبب آلودگي آب‌هاي زيرزميني از يك طرف و محصول كم به دليل كمبود نيتروژن خاك گردد .

 

8-2-1- نيتروژن و كيفيت سيب‌زميني

            مهم‌ترين ويژگيهاي كيفي غده سيب‌زميني شامل شكل و اندازه غده، عيب و نقص‌هاي ظاهري، خسارت‌هاي وارده به غده، درصد ماده خشك، مقدار قندهاي احيايي، بد رنگ شدن پس از پوست كندن، حساسيت به لكه سياه و بد رنگ شدن پس از پخت مي‌باشد. تعداد ساقه در مترمربع (بهترين تعداد براي سيب‌زميني خوراكي 20 و براي سيب‌زميني بذري 30 عدد در مترمربع مي‌باشد) و مصرف بيش از حد ازت در شكل و اندازه غده‌ها تأثير مي‌گذارند. درصد ماده خشك تحت تاثير عوامل متعددي از جمله مواد معدني قرار مي‌گيرد. عموماً عواملي كه رشد شاخ و برگ را تحريك مي‌كنند درصد ماده خشك را كاهش مي‌دهند و عواملي كه رشد غده را تحريك مي‌كنند درصد ماده خشك را افزايش مي‌دهند. بسياري از محققين دريافته‌اند كه استفاده از مقادير كم ازت مي‌تواند ميزان ماده خشك موجود در غده را افزايش دهد در حالي‌كه مقادير زياد ازت مي‌تواند تاثير منفي بجا مي‌گذارد. بدين‌معني كه اگر اندام‌هاي هوايي بصورت انبوه يا ضعيف باشند مواد خشك موجود غده ندرتاً بالا خواهد رفت و رشد مطلوب اندام‌هاي هوايي براي ساختن بالاترين ميزان ماده خشك در بين اين دو حد قرار مي‌گيرد. وقتي پتاسيم در مقادير زياد به گياه داده مي‌شود موجب پايين آمدن ميزان ماده خشك د رغده مي‌گردد. اين موضوع در خاك‌هاي سبك بيش از خاك‌هاي سنگين مشهود بوده و در صورتي‌كه كلريد نيز در نمك‌هاي پتاسيم موجود باشد،‌اين مورد تشديد خواهد شد. فسفر، تاثير زيادي بر روي ماده خشك غده نداشته و تنها در مواقعي كه به مقادير زياد براي گياه تامين مي‌شود موجب افزايش جزيي ماده خشك موجود غده مي‌گردد. مقدار قندهاي احيايي با افزايش مصرف نيتروژن زياد نيز بالا مي‌رود كه براي توليد چيپس، سيب‌زميني سرخ كرده عامل منفي بشمار مي‌رود. براي دستيابي به غده‌هايي كه داراي مقدار كم قندهاي احيايي باشند،‌تلاش در جهت حصول رشد منظم و يكنواخت ولي نه خيلي زياد شاخ و برگ و رسيدگي طبيعي شاخ و برگ حايز اهميت است. پتاسيم مقدار قندهاي احيايي را كاهش مي‌دهد ولي مقدار ماده خشك نيز رو به كاهش مي‌گذارد. زارعين بايستي در تركيب معقولي از عوامل فوق تلاش كنند. فسفر تاثير چنداني بر قندهاي احيايي ندارد. تمام عواملي كه مقدار ماده خشك را كاهش مي‌دهند مثل مصرف مقدار زيادي پتاسيم و ازت يا برداشت غده‌هاي نارس، حساسيت به لكه سياه را نيز كاهش خواهند داد. بد رنگ شدن سيب‌زميني پس از پخت با مصرف زياده از حد ازت افزايش و با مصرف پتاسيم بيشتر كاهش مي‌يابد .

 

8-2-2-محاسبه نيتروژن مورد نياز سيب زميني

نيتروژن مورد نياز سيب زميني براي اقليم‌هاي معتدل،‌ گرم و سرد در جداول 8-2-1 تا 8-2-3 برآورد شده است. براي محاسبه ميزان نيتروژن مورد نياز سيب زميني، ‌پس از برآورد عملكرد مورد انتظار مزرعه،‌ درصد كربن آلي موجود در خاك را در ستون اول عمودي از جدول‌ 8-2-1، 8-2-2 و يا 8-2-3 پيدا نموده و عملكرد مورد انتظار را در سطر اول افقي انتخاب مي‌نماييم. از تقاطع اين دو ستون نياز سيب زميني به كود نيتروژنه برآورد مي‌گردد.

در حالتي كه از كود دامي استفاده شده باشد مقدار ازت موجود در كود دامي مي‌بايستي از مقدار نيتروژن برآورده شده كسر گردد (بطور تقريبي، هر تن كود گاوي يا گوسفندي 2 كيلو ازت خالص و هر تن كود مرغي 5 كيلو كود ازت خالص دارد).

جدول 8-2-1- برآورد اوره مورد نياز سيب زميني بر حسب كيلوگرم در هكتار در مناطق معتدل

كربن آلي خاك (%)

عملكرد غده (تن در هكتار)

45

40

35

30

25

20

15

10

1/0=<

400

400

390

360

330

300

270

240

2/0

400

400

375

345

315

285

255

225

3/0

400

390

360

330

300

270

240

210

4/0

400

375

345

315

285

255

225

195

5/0

390

360

330

300

270

240

210

180

6/0

375

345

315

285

255

225

195

165

7/0

360

330

300

270

240

210

180

150

8/0

345

315

285

255

225

195

165

135

9/0

330

300

270

240

210

180

150

130

0/1

315

285

255

225

195

165

135

130

1/1

300

270

240

210

180

150

130

130

2/1

285

255

225

195

165

135

130

130

3/1

270

240

210

180

150

130

130

130

4/1

255

225

195

165

135

130

130

130

5/1

240

210

180

150

130

130

130

130

6/1

225

195

165

135

130

130

130

130

7/1

210

180

150

130

130

130

130

130

8/1

195

165

135

130

130

130

130

130

9/1

180

150

130

130

130

130

130

130

0/2=>

165

135

130

130

130

130

130

130

 

 

جدول 8-2-2- برآورد اوره مورد نياز سيب زميني بر حسب كيلوگرم در هكتار در مناطق گرم

كربن آلي خاك (%)

عملكرد غده (تن در هكتار)

45

40

35

30

25

20

15

10

1/0=<

425

425

410

380

350

320

290

260

2/0

425

425

395

365

335

305

275

245

3/0

425

410

380

350

320

290

260

230

4/0

425

395

365

335

305

275

245

215

5/0

410

380

350

320

290

260

230

200

6/0

395

365

335

305

275

245

215

185

7/0

380

350

320

290

260

230

200

170

8/0

365

335

305

275

245

215

185

155

9/0

350

320

290

260

230

200

170

150

0/1

335

305

275

245

215

185

155

150

1/1

320

290

260

230

200

170

150

150

2/1

305

275

245

215

185

155

150

150

3/1

290

260

230

200

170

150

150

150

4/1

275

245

215

185

155

150

150

150

5/1

260

230

200

170

150

150

150

150

6/1

245

215

185

155

150

150

150

150

7/1

230

200

170

150

150

150

150

150

8/1

215

185

155

150

150

150

150

150

9/1

200

170

150

150

150

150

150

150

0/2=>

185

155

150

150

150

150

150

150

 

جدول8-2-3- برآورد اوره مورد نياز سيب زميني بر حسب كيلوگرم در هكتار در مناطق سرد

كربن آلي خاك (%)

عملكرد غده (تن در هكتار)

45

40

35

30

25

20

15

10

1/0=<

385

385

370

340

310

280

250

220

2/0

385

385

355

325

295

265

235

205

3/0

385

370

340

310

280

250

220

190

4/0

385

355

325

295

265

235

205

175

5/0

370

340

310

280

250

220

190

160

6/0

355

325

295

265

235

205

175

145

7/0

340

310

280

250

220

190

160

130

8/0

325

295

265

235

205

175

145

120

9/0

310

280

250

220

190

160

130

120

0/1

295

265

235

205

175

145

120

120

1/1

280

250

220

190

160

130

120

120

2/1

265

235

205

175

145

120

120

120

3/1

250

220

190

160

130

120

120

120

4/1

235

205

175

145

120

120

120

120

5/1

220

190

160

130

120

120

120

120

6/1

205

175

145

120

120

120

120

120

7/1

190

160

130

120

120

120

120

120

8/1

175

145

120

120

120

120

120

120

9/1

160

130

120

120

120

120

120

120

0/2=>

145

120

120

120

120

120

120

120

 

براي سهولت كار، جداول 8-2-1 الي 8-2-3 به جاي نيتروژن خالص، براي كود اوره تنظيم شده است كه مي‌توان به كمك فرمول‌هاي ذيل به ساير كودهاي نيتروژنه تبديل نمود.

 

مقدار كود بر حسب سولفات آمونيوم = 2/2 × مقدار كود اوره به دست آمده از جدول

مقدار كود بر حسب نيترات آمونيوم  = 5/1 × مقدار كود اوره به دست آمده از جدول

 

8-2-3- زمان مصرف كودهاي نيتروژنه در زراعت سيب‌زميني

            مصرف نيتروژن توسط گياه در تمام طول رشد انجام مي‌گيرد اما جذب آن زماني‌كه گياه شاخه و برگ مناسب توليد نمود، سريع‌تر مي‌شود و اين زماني است كه ارتفاع شاخه و برگ به 20-15 سانتي‌متري رسيده است (تقريباً 50 روز پس از كشت) . ازت به فاصله كوتاهي قبل يا در زمان كاشت مصرف مي‌شود، ولي اگر خطر آبشويي (مثلاً در خاك‌هاي سبك، در شرايط آبياري سنگين يا وقوع باران سنگين) وجود داشته باشد، يا اگر بكارگيري مقادير زيادي كود تحت شرايط خشك احتمالاً به تخليه رطوبت و خشكيدگي منجر شود، مصرف نيتروژن در چند نوبت بهتر است. نوبت دوم مصرف كود نيتروژنه عموماً در سه هفته بعد از سبز شدن داده مي‌شود. در زراعت‌هاي تحت سيستم آبياري باراني، نيتروژن به مقدار كم و با هر دفعه آبياري به مصرف مي‌رسد، اين عمل تا حدود 4 هفته قبل از بين رفتن شاخ و برگ ادامه مي‌يابد . برخي محققين زمان مصرف نوبت دوم كود نيتروژنه را 5-3 هفته پس از سبز شدن عنوان نموده‌اند كه دو سوم آن قبل از كشت بصورت نيترات آمونيوم و بقيه بصورت سرك پيشنهاد شده است. برخي ديگر بدليل رشد سريع ريشه‌هاي سيب‌زميني در بين رديف‌ها و جلوگيري از خسارت به آنها ، مصرف آنرا در اوايل فصل رشد پيشنهاد نموده‌اند و مصرف آنرا بعد از 8 مرداد جايز نمي‌دانند. مقداري از نيتروژن را مي‌توان با كودهاي قبل از كاشت بصورت نواري مصرف نمود. در اين حالت اگر از اوره يا دي‌آمونيوم فسفات استفاده شود مقدار نيتروژن خالص نبايستي از 45 كيلوگرم در هكتار تجاوز نمايد . در ايالت اورگان امريكا مصرف 110-65 كيلوگرم نيتروژن خالص بصورت نواري، قبل از كشت توصيه شده است. مصرف كود اوره در اين مرحله به دليل امكان صدمه زدن به غده‌هاي بذري توصيه نشده است . در ايران مصرف يك سوم كود نيتروژنه قبل از كاشت و دو سوم بقيه بهنگام خاك‌دهي پاي بوته‌ها پيشنهاد شده است . مصرف ازت به همراه آب آبياري از آسان‌ترين روش‌هاي تقسيط ازت با راندمان خوب براي توليد سيب‌زميني با كميت و كيفيت مناسب مي‌باشد. مي‌توان از تجزيه دمبرگ يا خاك براي تعيين وضعيت نيتروژن مزرعه در طي فصل رشد استفاده نمود. اگر ميزان نيتروژن دمبرگ كم باشد و يا مقدار آن بالاي متوسط را نشان دهد مي‌توان در آبياري بعدي نيتروژن مصرف نمود. حداكثر مقدار نيتروژن مصرفي در هر نوبت آبياري نبايستي از 22 كيلوگرم نيتروژن خالص در هكتار بيشتر باشد ..

            بطور خلاصه، از آنجائيكه سيب‌زميني در سه تا چهار هفته پس از كشت نياز شديدي به نيتروژن ندارد، براي جلوگيري از آبشويي به ويژه در شرايط خاك‌هاي سبك، آبياري سنگين و يا وقوع باران سنگين در اين فصل حداكثر مصرف 45 كيلوگرم نيتروژن خالص بصورت نواري از منبع كودي كه تمام يا بيشتر آن حاوي آمونيوم (يا اوره) باشد بهنگام كشت توصيه مي‌گردد. بقيه كود نيتروژنه بين 3 الي 5 هفته بعداز سبز شدن بهنگام خاك‌دهي پاي بوته‌ها بصورت جايگذاري يا پخش سطحي مصرف شود. در زراعت‌هاي تحت سيستم آبياري باراني مصرف نيتروژن به همراه آب آبياري حداكثر تا 20 كيلوگرم در هكتار نيتروژن خالص در هر نوبت آبياري و ادامه آن تا يكماه قبل از بين رفتن شاخه و برگ توصيه مي‌شود.

 

8-2-4- نوع كود نيتروژنه در زراعت سيب‌زميني

            با توجه به اينكه عكس‌العمل سيب‌زميني به انواع كودهاي نيتروژنه تقريباً مشابه بوده و بين آنها تفاوت اندكي مشاهده مي‌شود قيمت نسبي منبع كودي مي‌تواند عامل تعيين‌كننده باشد. بنابراين بهترين منبع كودي معمولاً اقتصادي‌ترين آنها است مگر آنكه حالت خاصي وجود داشته باشد . براي مثال اگر كمبود نيتروژن در مزرعه مشاهده شود بهتر است از كود نيتروژنه حاوي نتيرات مانند نيترات آمونيوم و يا نتيرات پتاسيم استفاده شود تا نيتروژن به سرعت در اختيار گياه قرار گيرد. نوع كود نيتروژنه قبل از كشت يا هنگام كشت، بهتر است از منبع كودي باشد كه تمام يا بيشتر آن حاوي آمونيوم (يا اوره) است . بيشتر مطالعات انجام شده مصرف قسمتي از كود نيتروژنه به همراه كود فسفره مانند منوآمونيوم فسفات يا دي‌آمونيوم فسفات يا كود كامل را توصيه مي‌نمايند .

 

8-2-5- روش هاي كاربرد كودهاي نيتروژنه در زراعت سيب‌زميني

            مطالعات نشان مي‌دهد كه وقتي سولفات آمونيوم در عمق 15 سانتي‌متري به فاصله 15 سانتي‌متر از بذر بصورت نواري مصرف شود در مقايسه با پخش سطحي آن با خاك 20-15 سانتي‌متري، اثرات نامناسب‌تري داشت. از نظر اقتصادي نيز پخش سطحي بهتر از پخش نواري بود. در كاليفرنيا تفاوتي بين پخش سطحي و پخش نواري مشاهده نشد. تحقيقات انجام شده در نيويورك نشان داد كه وقتي اوره به طريق نواري در فاروها در مجاورت و تماس با غده‌ها جايگذاري نمودند جوانه‌زني و رشد زود هنگام را به تأخير انداخت ولي وقتي نيترات آمونيوم با بذر تماس داشت مشكلي بوجود نيامد . مطالعات انجام شده در كانادا تاثير منفي مصرف كود اوره در زير بذر را به دليل آزاد شدن مقادير زيادي گاز آمونياك در يك مدت زمان كوتاه در اثر فعاليت بيولوژيكي تبديل نيتروژن اوره به نيتروژن آمونيومي و تاثير سوء آن بر ريشه‌هاي تازه جوانه زده عنوان نموده است . بنابر اين جايگذاري كود فسفره حاوي نيتروژن در فاصله 5 سانتي‌متري كنار بذر و كمي زير آن را بصورت نواري و مصرف بقيه كود نيتروژنه قبل از كشت، بصورت پخش سطحي با خاك عمق 20-15 سانتي‌متري بلافاصله قبل از كشت توصيه مي‌گردد.

پخش نيتروژن در سطح خاك و در معرض نور خورشيد براي مدت طولاني موجب تصعيد و در نتيجه اتلاف بخش قابل توجهي از نيتروژن مصرفي مي گردد. توصيه كلي براي مصرف كليه كودهائي كه در خاك مصرف مي شوند،  از جمله كودهاي نيتروژنه،‌ مصرف آنها به صورت نواري است . با اين روش علاوه بر اين كه مقدار كمتري كود مصرف مي شود ، از تصعيد آن نيز جلوگيري مي گردد. كودها را مي توان توسط كودكار – بذركارهاي مناسب در عمق و فاصلة مناسبي از بذر قرار داد. فاصله تقريبي كودها   5  سانتيمتر كنار و 5 سانتيمتر زير بذر است. در مورد سرك نيتروژن نيز مي توان آن را همزمان با  سله شكني ( كولتيواتور زدن ) انجام داد.  دليل آن اينست كه اولا گياهان از جمله سيب زميني فرم نيتراتي نيتروژن را به فرم آمونيومي آن ترجيح مي دهند و براي تبديل نيتروژن آمونيومي به نيتروژن نيتراتي اكسيژن لازم است. سله شكني راهي مفيد براي تأمين اكسيژن است.  ثانيا  با انجام اين عمل كودها در كنار ريشه ها قرار گرفته ودر نتيجه قابليت استفاده آن ها بالا مي رود.

كود سرك سيب‌زميني حدود 3 الي 5 هفته بعد از سبز شدن بصورت جايگذاري يا پخش سطحي به هنگام خاكدهي پاي بوته‌ها مناسب‌تر مي‌باشد. در زراعت‌هاي تحت سيستم آبياري باراني در هر نوبت آبياري مقداري كود نيتروژنه (حداكثر 20 كيلوگرم در هكتار نيتروژن خالص) توصيه مي‌شود.

 اقتباس از مدل جامع کودی موسسه تحقیقات خاک و آب

+ نوشته شده در  دوشنبه پانزدهم فروردین 1390ساعت 8:58  توسط  دکتر سعید سماوات  |